Teulu Dynodiad Daeryddol Cymru

Mae 'dilysrwydd' yn air sy'n cael ei orddefnyddio'n aml, ond does dim ffordd arall o ddisgrifio'r arloesedd hwn pan mae Anglesey Sea Salt a Halen Môn dan sylw.

Cig Oen Mynyddoedd Cambria (PGI) oedd yr ail gynnych Cymreig newydd i dderbyn Dyfarniad Statws Daearyddol y DU, sy’n hynod ddymunol, yn dilyn cyflwyno’r cynllun newydd yn 2021.

Mae cynhyrchu Ham Caerfyrddin, sy'n cael ei sychu ag aer a'i drin gyda halen, yn dibynnu ar allu a phrofiad, a dechreuodd y cwbl gydag Albert Rees, cigydd marchnad yn y 1970au ac ers hynny mae wedi'i drosglwyddo drwy genedlaethau'r teulu Rees.

Caiff y berthynas gysylltiedig rhwng yr amgylchedd naturiol a gweithgarwch dynol ei gwerthfawrogi'n llwyr yn y broses anhygoel hon, y mae cynaliadwyedd yn allweddol iddi.

Mae Gin Botanegol Brodorol Dyfi PGI yn Jin crefft nodedig sy’n amlygu blasau unigryw Biosffer Dyfi UNESCO yng Nghanolbarth Cymru.

Cig Oen Morfa Heli Gŵyr (PDO) oedd y cynnyrch newydd cyntaf i ennill Statws Dynodiad Daearyddol y DU, yn dilyn cyflwyno'r cynllun newydd yn 2021. Gyda'i stori a'i flas unigryw, mae Cig Oen Morfa Heli Gŵyr yn falch o arwain y ffordd ar gyfer cynnyrch o safon yng Nghymru a'r DU.

Yn un o aelodau cynharaf y teulu Dynodiad Daearyddol, dyfarnwyd Tatws Cynnar Sir Benfro â statws PGI yn 2013.

Mae Wystrys Brodorol Sir Benfro yn ddanteithfwyd arforol â’u gwreiddiau mewn traddodiad a natur; cynnyrch mwyaf gwerthfawr Aber y Daugleddau, lle mae’r dyfroedd sy’n llawn maetholion yn cyfuno â llif ffres Mynydd Preseli.

Cig Eidion Cymreig oedd yn cynnal fflam PGI yng Nghymru gan mai dyma'r cynnyrch cyntaf i gyflawni'r statws. Ymddengys bod hyn yn gydnabyddiaeth addas i gynnyrch sy'n ffurfio rhan arbennig o bwysig o ddiwylliant a threftadaeth Cymru.

Does dim yn fwy eiconig na Chig Oen Cymreig. Mae defaid ac ŵyn Cymreig yn ffurfio rhan sylfaenol yn hanes, treftadaeth, a diwylliant Cymru.

Fel y gwirod Cymreig a Phrydeinig cyntaf i gael statws GI (Dynodiad Daearyddol), mae ‘Wisgi Brag Sengl Cymreig’ yn cael ei gydnabod yn y wlad hon ac yn rhyngwladol fel cynnyrch o ansawdd unigryw.

Fel mae teitl y cynnyrch hwn yn awgrymu, traddodiad sydd wrth wraidd DNA yr arfer hon o fagu cig moch. Caiff Cig Moch Cymreig o Dras wedi'i fagu'n Draddodiadol ei fagu drwy arferion traddodiadol penodol sy'n gwbl wahanol i systemau cynhyrchu masnachol, confensiynol.

Mae'r caws Cymreig artisan hwn yn adrodd stori ryfeddol sy'n pontio cannoedd o flynyddoedd. Mae'r 'Traditional Welsh Caerffili' yr ydym ni'n ei fwyta heddiw yn seiliedig ar rysáit sydd heb newid a gafodd ei hysgrifennu gan Annie Evans yn ei llyfr nodiadau yn 1907, ond mae'n debyg ei bod yn dyddio'n ôl ymhell i'r 19eg ganrif.

Caiff yr hylif hwn sy'n gyfwerth ag aur Cymreig ei wneud gan ddefnyddio dulliau traddodiadol a'r cynhwysion mwyaf ffres. Cynhyrchir Seidr Cymreig Traddodiadol yng Nghymru o sudd afalau seidr wedi'u gwasgu o unrhyw amrywiaeth o afalau brodorol neu anfrodorol a dyfir yng Nghymru.

Mae 'perai' yn air sy'n llawn hanes ac yn adnabyddus am ei natur ar raddfa fechan. Wedi dweud hynny, mae'n ffurf ar gelfyddyd sy'n adfywio yng Nghymru, yn hytrach na marw, gyda dros 20 o wneuthurwyr perai ledled Cymru sy'n rhannu eu gwybodaeth a'u harbenigedd drwy Gymdeithas Perai Seidr Cymru.

Fel y ffrwyth cyntaf i ymuno â theulu Dynodiad Daearyddol Cymru fel cynnyrch PDO yn 2019, mae gan yr eirin bychain hyn dipyn o stori i'w hadrodd.

Mae Mêl Grug Cymru yn fêl nodweddiadol, hollol naturiol a gynhyrchir gan Wenyn mêl y Gorllewin (Apis mellifera) sy’n chwilota ar hyd a lled rhostiroedd grug bywiog Cymru.

O fod yn ffynhonnell fwyd hanfodol gyda phroffil maethol unigryw, cyn datblygu i fod yn ddanteithfwyd Cymreig, mae’r ‘blas ar arfordir Cymru’ yn rhyfeddol o hyblyg.

Mae gan Cennin Cymreig PGI enw da am fod yn gynnyrch sy'n ymgorffori ymdeimlad cryf o le a tharddiad, a dyma oedd y trydydd cynnyrch o Gymru i gael Statws Dynodiad Daearyddol y DU, yn dilyn cyflwyno'r cynllun newydd yn 2021.

Efallai nad oeddech yn ymwybodol, ond mae Cymru yn cynhyrchu rhai o'r gwinoedd arloesol, gorau sy'n cael eu cydnabod fwyaf ledled y byd.

Cyflawnodd 'Eog wedi'i Ddal â Chyryclau Gorllewin Cymru' statws PGI yn 2017, ond oherwydd gostyngiad yn y niferoedd, mae eu pysgota wedi'i wahardd dros dro.

'Sewin wedi'i Ddal â Chyryclau Gorllewin Cymru' yw'r enw a roddir i rywogaeth pysgod Salmo trutta sy'n cael eu dal drwy ddull traddodiadol, hynafol Cymreig o bysgota cyryclau. Yn 2017, dyfarnwyd statws PGI i'r cynnyrch hwn, sydd wedi'i blethu ag afonydd a morluniau Cymru.